Sunucu Performansını İzlemek İçin En İyi 5 Terminal Aracı

Sunucu performansını etkin bir şekilde izlemek, sistem yöneticilerinin vazgeçilmez görevlerinden biridir. Özellikle Linux tabanlı sunucularda, terminal tabanlı araçlar hafif yapıları, düşük kaynak tüketimleri ve gerçek zamanlı veri sağlayabilmeleri nedeniyle tercih edilir. Bu araçlar, CPU, bellek, disk I/O ve ağ trafiği gibi kritik metrikleri hızlıca analiz etmenizi sağlar. Bu makalede, sunucu performansını izlemek için en iyi 5 terminal aracını ele alacağız: htop, top, glances, vmstat ve iotop. Her birini kurulum, kullanım adımları ve pratik ipuçlarıyla inceleyerek, nasıl verimli bir izleme rutini oluşturabileceğinizi adım adım anlatacağız. Bu araçları kullanarak olası darboğazları erken tespit edebilir ve sistem kararlılığını artırabilirsiniz.

Süreç ve CPU Kullanımını Gerçek Zamanlı İzleme Araçları

Sunucu süreçlerini ve CPU yükünü izlemek, performans sorunlarının en yaygın kaynağını teşhis etmek için temel adımdır. Bu kategorideki araçlar, çalışan işlemleri listeleyerek kaynak tüketimini görselleştirir ve müdahale imkanı sunar. htop ve top gibi araçlar, özellikle yüksek trafikli sunucularda kritik rol oynar. Bunları düzenli olarak çalıştırmak, anormal süreçleri hızlıca sonlandırarak sistem kaynaklarını optimize etmenize yardımcı olur.

htop: Renkli ve Kullanıcı Dostu Süreç İzleyici

htop, top aracının geliştirilmiş versiyonu olarak bilinir ve interaktif arayüzüyle öne çıkar. Ubuntu/Debian tabanlı sistemlerde sudo apt update && sudo apt install htop komutuyla kolayca kurulur. CentOS/RHEL için ise sudo yum install htop veya sudo dnf install htop kullanılır. Kurulum sonrası terminalde htop komutunu çalıştırın. Ekran üst kısmında CPU, bellek ve swap kullanımını renkli çubuklarla görselleştirir; alt kısımda ise süreçleri CPU, bellek veya PID’e göre sıralayabilirsiniz. Ok tuşlarıyla gezinmek, F3 ile arama yapmak, F9 ile süreç öldürmek mümkündür. F2 tuşuyla yapılandırma menüsünden sütun ekleyebilirsiniz, örneğin yük ortalaması veya ağ bağlantılarını. Yüksek CPU kullanan bir web sunucusu sürecini tespit ettiğinizde, detaylı bilgi için Enter’a basarak süreç ağacını inceleyin. Bu araç, top’a kıyasla mouse desteği ve arama özelliğiyle zaman kazandırır, özellikle çok çekirdekli sistemlerde paralel iş yüklerini netleştirir.

top: Varsayılan ve Esnek Sistem Monitörü

Çoğu Linux dağıtımında önceden yüklü gelen top, temel süreç izleme için idealdir. Hiçbir kurulum gerektirmeden top komutunu çalıştırın. Ekranı yenileme aralığını değiştirmek için d tuşuna basın. Shift+P ile CPU’ya göre sıralama, Shift+M ile belleğe göre sıralama yapın; k ile PID girerek süreç sonlandırın. Batch modu için top -b -n 1 > output.txt kullanarak veriyi dosyaya kaydedin, bu raporlama için faydalıdır. Üst satırda yük ortalaması (load average), çalışan süreç sayısı ve CPU dağılımı (us: user, sy: system, id: idle, wa: I/O wait) gösterilir. Örneğin, wa değeri %20’nin üzerindeyse disk darboğazı olabilir. Top’u cron job ile otomatik çalıştırmak için top -b -n1 | mail -s "Sunucu Raporu" [email protected] gibi komutlar entegre edin. Bu araç, acemi yöneticiler için hızlı başlangıç sağlar ve script’lerle otomatize edilebilir.

Sistem Genel ve Disk Performans Araçları

Sistem genel metriklerini ve disk I/O’yu izlemek, bellek baskısı veya yavaş depolama gibi sorunları ortaya çıkarır. glances ve vmstat, çoklu metrikleri tek komutla sunarak kapsamlı analiz imkanı verir. Bu araçlar, uzun süreli izleme için raporlama özellikleri taşır ve proaktif bakım stratejileri geliştirir. Düzenli kullanımda, kaynak dengesizliklerini önceden öngörebilirsiniz.

glances: Kapsamlı Tek Ekran Monitörü

Glances, CPU, bellek, disk, ağ ve süreçleri tek ekranda toplayan güçlü bir araçtır. Python tabanlıdır; sudo apt install glances veya pip3 install glances ile kurulur. glances komutunu çalıştırdığınızda, ekran bölümleri halinde metrikler görünür: CPU çubukları, bellek pie chart’ı, disk read/write hızları (MB/s), ağ trafiği (in/out). F2 ile filtreleme, F5 ile grid modu değiştirin; glances -w ile web arayüzü açın (port 61208). Export için glances --export csv -t 30 30 saniyede bir CSV üretir. Yüksek bellek kullanımında, glances süreç listesinde cache’i temizleyecek komut önerir. Bu araç, birden fazla sunucuyu glances -C server_ip ile uzaktan izlemenizi sağlar, böylece merkezi yönetim kolaylaşır. Özellikle bulut sunucularda, anlık snapshot’lar için idealdir.

vmstat: Virtual Memory İstatistikleri

Vmstat, sanal bellek, CPU ve disk aktivitelerini raporlar. Genellikle yüklüdür; vmstat 2 5 ile 2 saniyede bir 5 örnek alın. Çıktı sütunları: r (çalışan süreçler), b (bloklanmış), swpd (swap kullanımı KB), free (boş bellek), buff/cache, si/so (swap in/out KB/s), us/sy/id/wa/st CPU yüzdeleri, bi/bo (disk blok in/out). Örneğin, r değeri sürekli 2+ ise CPU yetersiz; wa %10+ ise I/O gecikmesi var demektir. Disk sorunu için bi/bo’yu izleyin. Uzun vadeli izleme için vmstat 60 10 > vmstat.log kullanın ve log’u analiz edin. Bu araç, top gibi interaktif değil ama hafifliğiyle cron script’lerinde tercih edilir: */5 * * * * vmstat 1 2 >> /var/log/vmstat.log. Bellek baskısını tespit edip RAM yükseltme kararları için somut veriler sağlar.

Disk I/O Odaklı İzleme: iotop

Disk giriş/çıkış işlemleri, sunucu yavaşlamalarının sık nedenidir. iotop, periyodik I/O kullanan süreçleri belirleyerek optimizasyon fırsatlarını gösterir. Bu araç, veritabanı veya dosya sunucularında vazgeçilmezdir ve diğer araçlarla kombine edilerek tam teşhis sağlar.

iotop: Süreç Bazlı Disk Kullanımı Analizörü

Iotop, top benzeri arayüzle disk I/O’yu süreçlere göre listeler. Kurulum: sudo apt install iotop. Root yetkisiyle sudo iotop çalıştırın; ok tuşları ve r ile yenileme. Sol sütunda DISK READ ve WRITE (KB/s), SWAPIN, IO% gösterilir. Yüksek IO% olan süreci tespit edip o ile sadece aktifleri filtreleyin. Örneğin, bir log dosyası yazan süreç %50 IO kullanıyorsa, log rotasyonunu ayarlayın. Batch modu sudo iotop -b -n 5 rapor üretir. Ağır I/O için -a ile akümülatif mod ekleyin. Bu araçla, MySQL yavaş sorgularını veya yedekleme işlerini optimize edin; örneğin, ionice ile öncelik düşürün: ionice -c3 mysql_process_pid. Düzenli tarama, depolama maliyetlerini düşürür ve uptime’ı artırır.

Bu araçları entegre kullanarak kapsamlı bir izleme stratejisi oluşturun: Sabah top/htop ile süreç kontrolü, öğlen glances ile genel bakış, akşam vmstat/iotop logları inceleyin. Otomatik uyarı script’leri geliştirerek (örneğin threshold aşıldığında e-posta), bakımınızı proaktif hale getirin. Düzenli pratikle, sunucu performansınızı maksimize edecek ustalık kazanacaksınız.